Doelgroep Verzorgenden binnen verzorgings-, verpleeg- en ziekenhuizen en binnen de thuiszorg. Doel bevorderen van het openstaan voor en omgaan met de eigen beleving rond het omgaan met stervenden bevorderen van het openstaan voor en omgaan met de beleving van de stervende (en diens familie) bevorderen van een 'steunend klimaat' binnen de afdeling, c.q. instelling   Opzet De scholing wordt verzorgd in de vorm van een intensieve tweedaagse bestaande uit vijf dagdelen (de avond is gedeeltelijk in het programma opgenomen) en daarop aansluitend een drietal supervisie-momenten. De werktijden voor de tweedaagse zijn:     Dag I         9.30 - 12.30 uur                     13.30 - 16.30 uur                     17.30 - 20.30 uur     Dag II        9.30 - 12.30 uur                     13.30 - 16.30 uur. De supervisie-bijeenkomsten omvatten per groep 1½ uur en worden qua data en tijdstippen gepland in overleg met de instelling. De groepsgrootte is max. 12-14 personen. De supervisie vindt plaats in twee groepen van elk ca. 6 à 7 personen. Thema's Binnen de scholing wordt aandacht besteed aan de volgende onderwerpen of thema's: eigen beleving ruimte bieden aan emoties openstaan voor de stervende openstaan voor het lijden compassie luisteren het 'niet weten' de valkuil van 'onmacht' vastzitten in een pantser of beschermen met een scherm krisisverwerking existentiële vragen spiritualiteit, geloof en zingeving omgaan met zingevingsvragen afscheid nemen omgaan met familie zorg voor de zorgende

Inhoud Dagdeel I  Verkenning Tijdens dit dagdeel worden de ervaringen van de deelnemers met stervenden geïnventariseerd en besproken. Hierbij wordt met name gekeken naar wat deze ervaringen de deelnemers gedaan hebben en wat zij hiervan voor zichzelf geleerd hebben. Waar nodig wordt ook aandacht besteed aan eventuele onverwerkte ervaringen (de schok van de eerste keer, ontbreken van opvang, traumatisch ervaringen als het onverwacht aantreffen van iemand die dood is, gevoel van 'dood door schuld' e.d.). Dagdeel II Krisisverwerking Met elkaar wordt gekeken naar hoe een proces van krisisverwerking, een akseptatie-proces kan verlopen. Hierbij wordt tevens aandacht besteed aan hoe mensen kunnen vastlopen in dit proces en hoe je hier als verzorgende mee om kunt gaan. Een belangrijk aspekt hierbij zal ook de doorverwijzende rol zijn, die de verzorgende kan vervullen. Dagdeel III Zorg voor jezelf Middels eenvoudige meditatie-, bezinnings- en ontspannings-oefeningen en middels het delen van ervaringen wordt met elkaar verkend hoe je voor jezelf en je kollega's kunt zorgen als je betrokken bent bij stervenden. Tevens komt hierbij ook de balans tussen openstaan en afsluiten voor de stervende als onderdeel van de zorg voor jezelf aan de orde. Dagdeel IV Omgaan met de stervende Dit dagdeel zal besteed worden aan het praktisch werken met situaties uit de praktijk. Hierbij gaat het met name om het 'oefenen' en bespreken van wat je beter wel en niet kunt zeggen, doen en laten in het kontakt met een stervende. Hierbij komen o.a. de orde: omgaan met zingevingsvragen omgaan met angst, pijn of vermoeidheid omgaan met 'klagen' omgaan met stilte angst voor de onmacht afscheid nemen Dagdeel V Terug naar de praktijk Voor een deel vormt dit dagdeel een vervolg op dagdeel IV, maar daarnaast wordt aandacht besteed aan de vraag: hoe ga je verder in de praktijk en hoe zorg je voor elkaar? Hierbij wordt ook gekeken naar de mogelijkheden van intervisie. Tot slot wordt dit dagdeel gebruikt om af te ronden en voor het maken van afspraken voor de supervisie-bijeenkomsten.